Türkiye’nin Demokrasi Sınavı

Türkiye’nin Demokrasi Sınavı: Neden Hep Yarım Kaldı?

Türkiye Cumhuriyeti, 1923’te kurulduğunda modernleşme ve Batılılaşma hedefleri doğrultusunda bir dönüşüm sürecine girdi. Ancak geçen yüzyıl boyunca yapılan birçok reform ve demokratikleşme girişimine rağmen, Türkiye tam anlamıyla kurumsallaşmış bir demokrasiye ulaşamadı. Siyasi tarihine bakıldığında, otoriter yönetimler, askeri darbeler, vesayet kurumları, etnik ve dini ayrımcılıklar ile toplumsal kutuplaşma gibi birçok engel, demokratikleşme sürecini kesintiye uğrattı. Türkiye’nin neden demokratikleşemediğini tarihsel süreç içinde değerlendirerek, karşılaştığı zorlukları ve temel engelleri ele almak gerekiyor.

Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu’nun enkazı üzerine inşa edilirken, modernleşme adına köklü reformlara girişildi. Ancak bu reformlar, toplumsal taleplerden ziyade yukarıdan aşağıya, otoriter bir yöntemle uygulandı. 1923-1946 yılları arasında Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) tek parti olarak ülkeyi yönetti. Demokratik bir sistemin temel taşları olan çoğulculuk, basın özgürlüğü ve sivil toplum gelişmeden, devletin ideolojik yönlendirmesi altında bir modernleşme modeli benimsendi. Halkın siyasete katılımı büyük ölçüde engellenirken, Kürt isyanları, 1934 Trakya Pogromu ve 1942 Varlık Vergisi gibi uygulamalar, rejimin tek tip bir ulus yaratma çabasını ortaya koydu ve çoğulcu bir demokrasinin inşasını daha da zorlaştırdı. Devlet, modernleşmeyi otoriter bir şekilde yönetirken halkın siyasete katılımını engelleyen bir yapı oluşturdu.

1946’da Demokrat Parti’nin (DP) kurulmasıyla çok partili hayata geçildi ve 1950 seçimleriyle Türkiye’de ilk kez iktidar barışçıl bir şekilde el değiştirdi. Ancak DP, halkın geniş kesimlerinden destek alsa da, zamanla muhalefete baskı uygulamaya, basını sansürlemeye ve yargıyı kendi kontrolüne almaya başladı. Yani, demokrasi sadece seçimlerle sınırlı kaldı, kurumsal hale getirilemedi. 27 Mayıs 1960 darbesiyle ordu yönetime el koydu ve askeri vesayeti sistematik hale getiren bir düzen oluşturuldu. Anayasa Mahkemesi, Milli Güvenlik Kurulu (MGK) gibi kurumlar, ordunun ve bürokrasinin siyaset üzerindeki etkisini artırdı. 1960’lardan itibaren asker, ‘Cumhuriyetin koruyucusu’rolüne soyundu ve demokrasiyi bir tehdit olarak görmeye başladı. Ordu, gerektiğinde darbelerle doğrudan müdahale etti (1971, 1980), gerektiğinde ise bürokratik vesayet araçlarıyla hükümetleri yönlendirdi. Bu süreçte demokrasi, sadece seçimler üzerinden tanımlandı ancak siyaset üzerinde askeri ve bürokratik vesayet o kadar güçlüydü ki, seçilmiş hükümetlerin yetkileri sürekli kısıtlandı.

1980 darbesi, Türkiye’de demokrasinin gelişimini daha da geriye götürdü. 1982 Anayasası, güçlü bir yürütme ve zayıf bir sivil toplum modelini benimseyerek devletin otoritesini pekiştirdi. Parti kapatmalar, basın yasakları ve sendikal faaliyetlerin kısıtlanması, demokrasiye büyük darbeler vurdu. 1980’lerden itibaren PKK’nın silahlı mücadelesi başladı ve devlet soruna güvenlikçi bir yaklaşımla yanıt verdi. OHAL rejimi, faili meçhul cinayetler, köy boşaltmalar ve ağır insan hakları ihlalleri yaşandı. Kürt meselesinin demokratik yollarla çözülmemesi, Türkiye’nin demokratikleşme sürecini ciddi şekilde sekteye uğrattı. 1990’larda ise ordu, medya ve yargı ittifakıyla siyaseti dizayn etmeye çalıştı. 28 Şubat 1997’de postmodern darbe ile Refah Partisi hükümeti devrildi ve İslami kesim üzerindeki baskılar arttı. Bu dönemde demokratik haklar ve özgürlükler ciddi şekilde kısıtlandı.

2002’de AKP’nin iktidara gelişi, Türkiye’de bir demokratikleşme umudu yarattı. 2002-2010 arasında Avrupa Birliği reformları kapsamında demokratikleşme yönünde önemli adımlar atıldı. Ancak bu reformlar, kurumsal bir demokrasi yerine, daha çok AKP’nin vesayet kurumlarını zayıflatma süreci olarak işledi. 2010 referandumuyla yargı üzerindeki kontrolünü artıran AKP, 2013 Gezi Parkı olayları sonrası baskıcı politikalarını yoğunlaştırdı. 15 Temmuz 2016’daki darbe girişimi sonrası AKP, OHAL rejimi ilan ederek muhalefeti baskıladı. 2017 referandumu ile de başkanlık sistemine geçildi ve güçler ayrılığı büyük ölçüde ortadan kalktı. 2015 sonrası AKP’nin MHP ile kurduğu ittifak, güvenlikçi politikaları artırdı ve Kürt meselesinde çözüm sürecinin tamamen sona ermesine yol açtı.

Türkiye’nin demokrasiye tam anlamıyla geçememesinin temel nedenlerinden biri, devletin modernleşme adı altında toplumu baskılamasıdır. Otoriter modernleşme geleneği, demokrasinin kurumsallaşmasını engellemiştir. Bunun yanı sıra askeri vesayet ve bürokratik müdahaleler, demokrasiyi sürekli tehdit olarak görmüş ve siyaseti dizayn etme amacı gütmüştür. Etnik ve dini ayrımcılık, Kürt meselesi, Alevi sorunu ve dindar-muhafazakâr kesimlere yönelik dışlayıcı politikalar, demokratik bir toplumun oluşmasını engellemiştir. Türkiye’de güçlü devlet geleneği, sivil toplumu baskı altına alarak demokratik kültürün gelişmesini zorlaştırmıştır.

Bugün gelinen noktada Türkiye, demokrasinin temel ilkeleri olan hukuk devleti, güçler ayrılığı, basın özgürlüğü ve çoğulculuk gibi kavramlardan giderek uzaklaşmaktadır. Gerçek bir demokratikleşme süreci için, köklü bir zihniyet değişimi ve güçlü bir demokratik kültür inşası gerekmektedir. Aksi takdirde, demokrasi sürekli krizlerle yüzleşmeye devam edecek ve Türkiye, otoriterleşme-demokratikleşme arasında gidip gelen bir döngüden çıkamayacaktır.