İran’da sokaklar yeniden hareketli. Ekonomik kriz, özgürlük talepleri ve kimlik gerilimleri iç içe geçerken, dış müdahale ihtimali iktidarın güvenlikçi dilini sertleştiriyor. Kadim devlet geleneği ayakta; ancak toplumla arasındaki mesafe her geçen gün biraz daha açılıyor.
İran, yalnızca bir ülke değil; farklı halkların, dillerin ve hafızaların iç içe geçtiği kadim bir coğrafyadır. Farslar, Azeriler, Kürtler, Beluçlar, Araplar, Lurlar ve diğer topluluklar, yüzyıllardır bu topraklarda birlikte yaşar. Bu çok katmanlı yapı, İran’ı kültürel olarak derinleştirirken, siyasal kriz anlarında en kırılgan fay hatlarını da görünür kılar.
Ancak İran’ı anlamak için toplumsal çeşitliliğe bakmak yetmez. İran aynı zamanda güçlü bir devlet geleneğine sahiptir. Merkezi otoriteyi koruma refleksi, güvenliği siyasal alanın merkezine yerleştirme pratiği ve “beka” fikrini her krizde yeniden üretme kabiliyeti, bu devlet aklının temel özellikleridir. Bu nedenle İran’da yaşanan her büyük toplumsal dalgalanma, yalnızca bir protesto değil; devletin kendini nasıl yeniden kuracağını sınayan bir eşik anlamına gelir.
Bugün yaşananlar da bu eşiğin bir kez daha aşılmak üzere olduğunu gösteriyor. Bir yanda geçim sıkıntısı, adaletsizlik ve özgürlük talepleriyle sokağa çıkan kitleler; diğer yanda dış müdahale ihtimalini gerekçe göstererek güvenlikçi dili sertleştiren bir iktidar. Bu denklemde en büyük risk açıktır: Halkın meşru taleplerinin, hem içeride baskının hem dışarıda jeopolitik hesapların aracı hâline gelmesi.
Kalabalık meşruiyet midir?
Rejimin çağrısıyla düzenlenen kitlesel gösteriler, İran devletinin hâlâ mobilizasyon gücüne sahip olduğunu gösteriyor. Ancak kalabalık, tek başına meşruiyet üretmez. Devlet imkânlarıyla örgütlenen mitingler, toplumun tamamının rızasını değil; iktidarın çekirdeğinin dağılmadığını anlatır.
Sokaklardaki protestolar, düşük seçim katılımı ve özellikle genç kuşakların rejimle kurduğu zayıf bağ ise başka bir gerçeğe işaret ediyor: Meşruiyet sorunu derinleşiyor ve kalabalık fotoğraflarla örtülemiyor.
Meşruiyet azalıyor, muhalefet birleşemiyor
İran İslam Cumhuriyeti’nin meşruiyeti hiçbir zaman tam ve istikrarlı olmadı. Seçimlere katılım oranları yıllar boyunca dalgalı seyretti. Reformcu figürlerin öne çıktığı dönemlerde yükselen katılım, sistemin kapandığı ve güvenlikçi çizginin sertleştiği zamanlarda hızla düştü.
Bugün tablo daha net: Özellikle genç kuşaklar mevcut düzenle duygusal ve siyasal bir bağ kurmuyor. Buna karşın rejim, ideolojik, kurumsal ve ekonomik olarak hâlâ hatırı sayılır bir destek tabanına sahip. Asıl sorun burada başlıyor: Rejimin desteği azalıyor ama muhalefet bu boşluğu dolduracak ortak bir siyasal zemin üretemiyor.
Dış müdahale söylemi kimin işine yarıyor?
İsrail ve ABD’den gelen sert açıklamalar, Tahran’ın elini güçlendiriyor. “Ülke saldırı altında” söylemi, iç muhalefeti bastırmanın en işlevsel gerekçesine dönüşüyor. Protestolar bu çerçevede “hibrit savaşın uzantısı” olarak sunuluyor.
Öte yandan dış müdahale beklentisi, muhalefetin bir kısmı için de tehlikeli bir yanılsama üretiyor. Yakın bölge tarihi açık: Dışarıdan gelen “kurtarıcı” müdahaleler, çoğu zaman özgürlük değil; yıkım, iç savaş ve kalıcı istikrarsızlık getiriyor. İran gibi güçlü devlet geleneğine sahip ülkelerde ise bu tür baskılar, rejimi zayıflatmaktan çok güçlendiriyor ve sertleştiriyor.
Merkez–çevre gerilimi derinleşiyor
Son protestoların özellikle sınır ve çevre bölgelerinde daha sert bir karakter kazanması tesadüf değil. Kürtlerin, Azerilerin, Arapların ve diğer toplulukların yaşadığı bölgelerde tarihsel dışlanmışlık ve ekonomik eşitsizlik daha yoğun hissediliyor. Bu da sınıfsal öfke ile kimlik taleplerinin iç içe geçmesine yol açıyor.
Devlet bu tabloyu büyük ölçüde dış müdahale ve sabotaj başlığı altında okuyor. Oysa her kimlik talebini “ayrılıkçılık” olarak damgalamak, sorunu çözmek yerine büyütüyor. Güvenlikçi refleksler, merkez ile çevre arasındaki mesafeyi daha da açıyor.
Güvenlik aygıtı çözülmüyor, sertleşiyor
İran’daki güvenlik yapısı, klasik ordulardan farklı olarak ideolojik, ekonomik ve siyasal bir omurga işlevi görüyor. Bu nedenle kısa vadede bir çözülme ya da saf değiştirme beklentisi gerçekçi değil. Aksine son gelişmeler, bastırma kapasitesinin daha koordineli ve sert biçimde devreye sokulduğunu gösteriyor.
Bu durum rejimi geçici olarak ayakta tutabilir; ancak uzun vadede toplumsal yabancılaşmayı derinleştirir. Devletin korumaya çalıştığı “beka”, toplumla kurulan bağ zayıfladıkça daha kırılgan hâle gelir.
İran’ın çıkış yolu nerede?
İran bugün iki riskli seçenek arasında sıkışmış görünüyor: Daha sert bir bastırma ya da dış müdahaleyle kontrolsüz bir kırılma. Oysa üçüncü bir yol var ve aslında tek gerçekçi yol bu: içeriden, kademeli ama kalıcı bir dönüşüm.
Bu dönüşüm bir gecede demokrasi anlamına gelmeyebilir. Ancak kişisel özgürlüklerin genişlemesi, hukukun keyfîlikten arındırılması, etnik ve kültürel hakların tanınması ve siyasal rekabetin gerçek bir seçenek hâline gelmesiyle başlayabilir. Toplum bu yönde çoktan ilerlemiş durumda; devlet ise gecikmeli de olsa bunun farkında.
İran’ın geleceği ne dış müdahale tehditlerinde ne de kalabalık mitinglerde yazılıdır; o gelecek, devletin toplumla yeniden adil bir ilişki kurup kuramayacağında belirlenecektir.

