Ahmet Davutoğlu, 7 Eylül’de “Cumhurbaşkanına hakaret” suçlamasıyla Ankara Adliyesi’nde ifade verdi. Soruşturmanın dayanağı, Eylül 2021’de Bingöl’de yaptığı bir konuşmaydı. Davutoğlu bu konuşmada kamu kaynaklarının kullanılması, liyakatsizlik, akraba kayırmacılığı ve belirli müteahhitlere tanınan imtiyazlar üzerinden Cumhurbaşkanı Erdoğan’ı eleştirmişti.
Sözleri sertti. Fakat siyasal eleştiri her zaman nazik, ölçülü ve iktidarı rahatlatan bir dil kullanmak zorunda değildir. Kamu gücünü kullananların kamu kaynaklarını nasıl yönettiğini sorgulamak, demokratik siyasetin asli unsurudur.
Bu nedenle açıkça söylemek gerekir: Davutoğlu hakkında başlatılan soruşturma, ifade özgürlüğüne yönelik yeni bir müdahaledir.
Ancak bu olay yalnızca iktidarın eleştiriye tahammülsüzlüğünü değil, Türkiye’de muhalif siyasetçilerin dahi içinden bütünüyle çıkamadığı devlet anlayışını göstermesi bakımından da önemlidir.
Çünkü Davutoğlu kendisini savunurken doğru şeyler söylediği kadar, üzerinde düşünülmesi gereken bazı cümleler de kurdu.
Bir ceza maddesinden daha fazlası
Türk Ceza Kanunu’nun 299. maddesi, cumhurbaşkanına hakaret ettiği kabul edilen kişiye bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası öngörüyor; fiilin alenen işlenmesi hâlinde ceza ayrıca artırılıyor.
Bu düzenleme, cumhurbaşkanına diğer yurttaşlardan daha geniş ve ayrıcalıklı bir ceza hukuku koruması sağlıyor. Oysa demokratik hukuk düzeninde kamu gücünü kullananların daha az değil, daha fazla eleştiriye katlanması gerekir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 2021 tarihli Vedat Şorli kararında cumhurbaşkanına makamından dolayı özel ve üstün bir koruma sağlanmasının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ruhuyla bağdaşmadığını belirtti. Mahkeme yalnızca verilen cezaya değil, söz konusu maddenin toplum üzerinde yarattığı caydırıcı etkiye de dikkat çekti.
Venedik Komisyonu ise daha 2016 yılında, Türkiye’de 299. maddenin giderek artan ve ölçüsüz kullanımının yol açtığı ifade özgürlüğü ihlallerini önlemek için maddenin bütünüyle kaldırılması gerektiği sonucuna varmıştı.
Buna rağmen madde kaldırılmadı. Aksine, cumhurbaşkanının aynı zamanda bir siyasi partinin genel başkanı olduğu yeni sistemde çok daha etkili bir siyasal araca dönüştü.
2014-2021 yılları arasında “cumhurbaşkanına hakaret” suçlamasıyla yaklaşık 200 bin soruşturma açıldı; bunların 44 bin 675’i davaya dönüştü. Kenan Evren’den Abdullah Gül’e kadar beş cumhurbaşkanının döneminde açılan toplam dava sayısı ise 1716’ydı.
Bu olağanüstü fark, toplumun birdenbire daha hakaretçi hâle gelmesiyle açıklanamaz. Değişen, ceza hukukunun kullanım biçimidir. 299. madde, cumhurbaşkanının kişilik haklarını koruyan istisnai bir hüküm olmaktan çıkarak siyasal eleştiriyi denetleyen bir mekanizmaya dönüşmüştür.
Üstelik baskı yalnızca mahkûmiyet kararıyla kurulmaz. Bir gözaltı ihtimali, aylarca sürecek bir soruşturma, adliye koridorlarında geçirilen saatler ve her cümlenin başa iş açabileceği kaygısı da cezalandırmanın parçalarıdır.
İnsanları susturan çoğu zaman cezanın kendisi değil, ceza ihtimalinin sürekli üzerlerinde dolaşmasıdır.
Hukuksuzluk ne zaman “tarihî” olur?
Davutoğlu, adliye çıkışında Cumhuriyet tarihinde ilk kez başbakanlık yapmış bir kişinin düşüncelerinden dolayı şüpheli sıfatıyla ifadeye çağrıldığını söyledi. Bunun devletin en üst kademelerinde yaşanmış olmasını hüzünle karşıladığını belirtti.
Bu sözlerde, farkında olunmadan kurulmuş bir hiyerarşi vardır.
Bir eski başbakanın ifadeye çağrılması elbette siyasal bakımdan önemlidir. Fakat hukuksuzluğu tarihî kılan, onun devletin üst katlarına ulaşması değildir. Hukuksuzluk, adı bilinmeyen bir öğrenciye, gazeteciye, işçiye veya sosyal medya kullanıcısına yöneldiğinde de aynı ölçüde vahimdir.
Demokratik hukuk düzeninde eski başbakanın sözü ile sıradan yurttaşın sözü arasında değer farkı bulunmaz. Devlet görevi yapmış olmak, ifade özgürlüğünün kapsamını genişleten kişisel bir imtiyaz değildir. Hak, makamdan değil insan olmaktan doğar.
Türkiye’nin temel sorunlarından biri, hukuksuzluğun toplumun güçsüz kesimlerine yöneldiği sürece olağan; devlet seçkinlerine ulaştığında ise sarsıcı kabul edilmesidir.
Oysa adaletin gerçek ölçüsü, eski bir başbakanın kendisini güvende hissedip hissetmemesi değil; hiçbir siyasi bağlantısı, unvanı ve toplumsal gücü bulunmayan yurttaşın konuşurken korkup korkmamasıdır.
Davutoğlu’nun gecikmiş yüzleşmesi
Davutoğlu savcılık ifadesinde yalnızca kendisini değil, konuşma hakkı soruşturmalarla daraltılan siyasetçileri, gazetecileri, akademisyenleri, öğrencileri ve bütün yurttaşları savunduğunu söyledi.
Bu sözler değerlidir; fakat eksiktir.
Çünkü Davutoğlu, bugün eleştirdiği düzenin yalnızca mağduru değildir. Bir dönem onun en üst düzey yöneticilerinden biri olmuştur. Erdoğan’ın 2014’te cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından başbakanlık görevini üstlenmiş; 299. madde kapsamındaki soruşturma ve davaların hızla artmaya başladığı yıllarda yürütmenin başında bulunmuştur.
Barış İçin Akademisyenler’in 2016’da yayımladığı bildiri karşısındaki tavrı da hatırlanmalıdır. Davutoğlu o dönemde bildirinin dilinin ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilemeyeceğini söylemişti. Daha sonraki yıllarda ise akademisyenlerin tutuklanmasına ve cezalandırılmasına karşı çıktığını, bu konunun Erdoğan ile aralarındaki görüş ayrılıklarından biri olduğunu açıkladı.
Bu iki bilgi birlikte değerlendirilmelidir. Davutoğlu’nun tutuklamalara karşı çıkmış olması önemlidir; ancak başbakan sıfatıyla kullandığı dışlayıcı dilin, akademisyenlerin hedef hâline getirildiği siyasal iklime yaptığı katkı da göz ardı edilemez.
Bugün “Hukuk, kişilere ve siyasi konumlara göre değişemez” diyen Davutoğlu haklıdır. Fakat aynı ilkenin gereği, geçmişte iktidarın hedef gösterdiği insanların hukukunu da açık biçimde savunmak ve o dönemdeki siyasi sorumlulukla yüzleşmektir.
Geçmişte bir hak ihlalinin tarafında bulunmak, bugün hak talep etme hakkını ortadan kaldırmaz. Davutoğlu’nun ifade özgürlüğü elbette savunulmalıdır. Ancak geçmişin sorumluluğunu üstlenmeden kurulan evrensel hak söylemi kaçınılmaz olarak eksik kalır.
Davutoğlu’nu savunmak gerekir; Davutoğlu’nun geçmişini aklamak değil.
Yargıya saygı ne anlama gelir?
Davutoğlu, hiç kimsenin yargının üzerinde olmadığına inandığı ve yargıya saygı duyduğu için ifade vermeye gittiğini de söyledi.
Hiç kimsenin hukukun üzerinde olmaması başka, hiçbir yargı işleminin eleştirilemez sayılması başkadır.
Hukuk devletinde saygı duyulması gereken, mahkeme binaları veya yargı makamlarının soyut itibarı değil; hukukun üstünlüğü, yargı bağımsızlığı ve adil yargılanma ilkeleridir. Bir savcının başlattığı her soruşturmayı sorgulanamaz kabul etmek, yargıya saygı değil; yargı yetkisini kutsallaştırmaktır.
Yargıya saygı, onun kararlarını ve işlemlerini eleştirmekten vazgeçmek anlamına gelmez. Tam tersine, yargının siyasi etkiden uzak kalmasını istemek ve hukuka aykırı işlemlerini açıkça tartışmak, demokratik sorumluluğun gereğidir.
Hukuk devleti kurumların eleştirilemezliği değil, kurumların kararlarını hukuk önünde gerekçelendirme yükümlülüğüdür.
“Devletin itibarı” kimin suskunluğuna ihtiyaç duyar?
Davutoğlu’nun açıklamasındaki asıl dikkat çekici bölüm, ulusal ve uluslararası basından gelen görüşme taleplerine cevap vermediğini anlatmasıydı. Gerekçesi, ülkesinin ve yargısının dünyada olumsuz bir algıyla anılmasını istememesiydi. Meselenin kendi şahsi itibarı değil, ülkenin itibarı olduğunu söyledi.
İşte burada, eleştirdiği sistemle Davutoğlu’nun devlet anlayışı yeniden birbirine yaklaşmaktadır.
Devletin itibarı, ülkede yaşanan hukuksuzlukları dış dünyadan saklamakla korunmaz. Bir hukuk ihlalini anlatmak devleti küçük düşürmez; o ihlali gerçekleştirmek ve sürdürmek devleti itibarsızlaştırır.
Bir ülkenin saygınlığı, yabancı gazetecilerin hangi sorularına cevap verildiğiyle değil; savcıların siyasi eleştiriyi suç dosyasına dönüştürüp dönüştürmediğiyle ölçülür. Bağımsız mahkemeleri, şeffaf kurumları ve hesap verebilir yöneticileri bulunan bir devletin itibarını korumak için yurttaşlarının susmasına ihtiyacı yoktur.
“Devletin itibarı” kavramı Türkiye’de çoğu zaman hakikatin önüne çekilen bir perde işlevi görüyor. İşkenceyi anlatmamak, yolsuzluğu açığa çıkarmamak, yargıdaki siyasi müdahaleyi uluslararası kamuoyuna taşımamak ve ülke içindeki adaletsizliği görünmez kılmak, devlet sadakati olarak sunulabiliyor.
Böylece devlet, yurttaşların kurduğu ve denetlediği bir kurum olmaktan çıkarak itibarı, sırları ve dokunulmazlığı bulunan aşkın bir varlığa dönüştürülüyor.
KARAR’da yayımlanan “Kutsallaştırılmış Devletin Teolojisi” başlıklı yazımda, devlet kutsallaştırıldığında iktidarın da günahsızlaştırıldığını belirtmiştim. Kutsal sayılan sorgulanamaz; sorgulanamayan ise hesap vermez.
“Devletin itibarı” söylemi de aynı kutsiyet düşüncesinin daha seküler görünen bir biçimidir. Devlet bu kez dinî kavramlarla değil; itibar, beka, sır ve güvenlik kavramlarıyla eleştirinin dışına çıkarılır.
Sonuç değişmez: Devlet büyür, yurttaş küçülür.
İtibarın kaynağı sessizlik değil adalettir
Davutoğlu’nun başına gelenler, Türkiye’de adaletin gerçekten herkese lazım olduğunu bir kez daha gösteriyor. Fakat bundan çıkarılması gereken sonuç, iktidardan ayrılanların bir gün aynı hukukla karşılaşabileceği şeklindeki basit ibret anlatısı değildir.
Asıl sorun, hukukun iktidarın elinde sırası geleni cezalandıran bir araca dönüşmesidir.
Demokratik bir toplumda adalet, geçmişte yapılanların intikamını almak anlamına gelmez. Davutoğlu’nun iktidardayken yaptığı yanlışlar, bugün ifade özgürlüğünün ihlal edilmesini meşru hâle getirmez. Aynı şekilde bugün uğradığı hukuksuzluk da geçmişteki siyasi sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Bu iki hakikati aynı anda savunabilmek gerekir.
TCK’nın 299. maddesi kaldırılmalıdır. Cumhurbaşkanı dâhil bütün kamu görevlileri, kişilik hakları bakımından diğer yurttaşların yararlandığı hukuki güvencelerden yararlanmalı; makamlarından dolayı ayrıcalıklı bir ceza hukuku zırhına sahip olmamalıdır.
Davutoğlu da bu soruşturmayı yalnızca kendi saygınlığı veya eski başbakan kimliği üzerinden değil, yıllardır aynı maddeyle susturulan binlerce insanın yaşadığı ortak hukuk sorunu üzerinden değerlendirmelidir.
Devletin itibarı; bir öğrencinin paylaşımı nedeniyle gözaltına alınmamasında, bir gazetecinin sorusu yüzünden yargılanmamasında, bir akademisyenin düşüncesi nedeniyle üniversiteden uzaklaştırılmamasında ve eski bir başbakanın siyasi konuşmasının yıllar sonra suç deliline dönüştürülmemesindedir.
Devleti gerçekten savunmak, onu eleştiriden korumak değil; eleştiri yoluyla düzeltilebilir, hukuk yoluyla sınırlandırılabilir ve yurttaş karşısında hesap verebilir hâle getirmektir.
Çünkü bir devletin itibarını yurttaşların suskunluğu değil, adaletinin güvenilirliği belirler.