Çaycuma Belediyesi Çarşamba Salonu’nda yapılan “Antik Anadolu’nun Evrensel Mirası” başlıklı konferansın ilk konuşmacısı Prof. Dr. Şahin Yıldırım göçler, kolonizasyon süreci ve Miletliler tarafından kurulmuş Tios antik kentinin tarihsel gelişimini anlattı.

Konuşmasına üzerinde figürler bulunan bir vazo görselini perdeye yansıtarak başlayan Yıldırım, “Bir Miletos kentini tanıyabilmeniz için en önemli unsurlardan birisi arkeolojik materyaldir. Çünkü M.Ö. 8. ve 7. yüzyıldan günümüze kadar gelen mimari anlamda büyük yapılar Karadeniz için söz konusu değildi. Çünkü Karadeniz o zaman da ormanlıktı ve yapısal malzemelere ulaşmakta zorluklar yaşanıyordu. Taş mimari bile M.Ö. 6. yüzyılın ortalarından itibaren büyük anıtsal yapılar bulunan Ege dünyasında bile daha yeni yeni ortaya çıkarken, Karadeniz’de 8. yüzyılda o boyutlarda büyük yapılar yapmak mümkün değildi. Yapılar bundan dolayı primitiftti. Primitif olduğu, yani ilkel ve doğal malzemeler kullanıldığı için de bu dönemlere ait kalıntılar çok çok azdır ve bunların önemli bir bölümü de Karadeniz’in kuzeyindedir. Güney Karadeniz yani bizim topraklarımızda olan bulgular ise çok sınırlıdır ve bunların, %90’ı da kazısını yapmış olduğumuz Tios antik kentinden gelir. Yani bugün Milet’in Güney Karadeniz’deki varlığını en iyi temsil eden kentlerden birisi kazısını gerçekleştirmiş olduğumuz Tios’tur. İşte biz şu görmüş olduğumuz seramiklerle dönemi tarihleyebiliyoruz. Bunlar İyonya seramiği olarak geçer ve özellikle de bunların çok önemlileri Miletos’ta üretilmiştir.” dedi.
ANADOLU 400 YIL KARANLIK ÇAĞ YAŞADI
Karadeniz’in, Miletos’un ve İyonya aydınlanmasının tetikleyici unsurlarından biri olduğunu ifade eden Yıldırım, M.Ö. 14–12. yüzyıllardaki göç dalgalarını, Hitit Krallığıyla Miken uygarlığının çöküşünü, Anadolu’daki Karanlık Çağ’ı ve ardından M.Ö. 8. yüzyılda başlayan kolonizasyon hareketlerini anlattı. Prof. Dr. Yıldırım, “İyonyalılar genelde denizci toplumlardır, ticaretle uğraşırlar. Batı Anadolu’ya geldiler ve buradaki müthiş ovalar, ırmaklar, nehirler, koylar sayesinde nüfuslarını doyurabildikleri gibi çok daha ilerisine gidebilecek projeksiyonlar da oluşturdular. 13. ve 12. yüzyıllarda yaşanan bu göçle Anadolu’ya gelen barbar kavimler Anadolu’nun bilinen ilk krallığı olan Hitit Krallığı’nı tarihten sildiler ve ondan sonraki süreçte 1200 ile 800 yılları arasında 400 yıllık bir karanlık çağ başlattılar. Neden karanlık çağ diyoruz? Çünkü yazı ortadan kalktı. Hititlerin kullandığı Akadca menşeli çivi yazısı ve yine hiyeroglifler ortadan kaldırıldı. Hattuşa, Troya gibi büyük kentler, Truva gibi büyük uygarlıklar yakıldı, yağmalandı. Tunç Çağı bu göçler ve savaşlar sonrasında ortadan kalktı. Güçlü, demir silahlarıyla gelen Dorlar, yine Demir Çağı’nın Frigleri demir silahlarla gelip Bronz Çağı’nın bronz silahlı kültürlerini ortadan kaldırdı. Bu saldırılarla aynı zamanda 3. Ramses’e tarihlendirilen dönemden sonra Mısır bir dünya devleti olma özelliğini yitirdi.” dedi.

KOLONİ ÇAĞI M.Ö. 8. YÜZYILDA BAŞLADI
Karadeniz kolonizasyonu süreciyle ilgili bilgiler de veren Prof. Dr. Yıldırım, “Altın post” efsanesini de anlattığı konuşmasında, “Koloni Çağı’nın ilk hareketleri 8. yüzyılda başladı. Bu dönemde Argonotların Karadeniz’e açıldığını görüyoruz. Karadeniz Kaf Dağı’nın arkası, Kafkaslar o çağda dünyanın bittiği yer. Karadeniz hırçın, dalgalarıyla başa çıkabilecek gemileri yok, Karadeniz’de liman yok. Gemiler kıyılardan gitmek durumunda, yani Karadeniz ölüm demek. Halkları saldırgan, Karadeniz’deki bütün halklar Yunanları iyi karşılamıyor. M.Ö. 8. yüzyılda başlayan koloni hareketleriyle içlerinde en önemlisi Sinop olan 90 civarında kent kuruluyor. İlk kolonize edilen kent Sinop, M.Ö. 8. yüzyılın ortası olarak tarihlendiriliyor. Bu koloni kentleri zaman içerisinde kendi kentlerini kuruyorlar. Sinop Giresun’u kuruyor mesela, akabinde Trabzon’u kuruyor. Buralardaki halklar bunlara karşı hiç sıcak değiller. Herakleia taraflarında Mariandynler yaşıyor ayrıca Henetiler var. İç bölgelerde Paflagonlar var. Yine bizim Tios’un olduğu yerde Kaukon denilen yerli halklar var ve diğer tarafta Kolkhlar olarak adlandırılan Gürcülerin erken dönem halkları var. Bununla birlikte zaten Tunç Çağı’nda Kaşkalar, Palalar diye saldırgan, çok güçlü ve savaşçı topluluklar var. Bunlar Yunanlara bayağı zorluklar yaşatıyorlar. Hiçbir şekilde hinterlandın içine giremiyorlar bu yüzden, hepsi ya bir tepenin, ya bir kayalığın ya da bir limanın barınak gibi yerinde kalıyor. Bizim Filyos’ta da öyle mesela kalenin ucunda kalıyorlar. O tepenin üstünden arkaya geçemiyorlar.” dedi.
KARADENİZ’İN BAZI YERLERİNDE DE MİLETOS İZLERİ VAR
Bölgedeki Milet kalıntılarıyla ilgili yapılan arkeolojik kazılardan da söz eden Prof. Dr. Yıldırım, “İşte ilk kurulan Sinope’nin bir su perisi olduğu söylenir. Bazıları ise bir Amazon prensesi olduğundan bahseder. Burada Diyojen’i anmamak imkânsız, kinik filozof. Akabinde hemen ortada 6. Mithridates var Pontus Kralı. M.Ö. 1–2. yüzyılın çok önemli bir figürü. Sinop’ta bu çağa ait çok az kazı var. Ankara Üniversitesi Profesörü Ekrem Akurgal’ın yapmış olduğu çalışmalarda bir şeyler bulunabilmiş ve yine Kaliforniya Üniversitesinden Owen Doonan’ın yapmış olduğu çalışmalarda da koloni çağına ait birkaç seramik bulunmuş. Trapezus kelime anlamı masa anlamına gelmekte, yine bu Boztepe’nin üstündeki sırtın bir masaya benzemesinden dolayı bu ismin verildiği söylenir. Trabzon’da da modern çağa tarihlendirilen kazılarda Arkaik Dönem ve koloni ve Miletos kökenine dair izlerle karşılaşılmamış. Yine çevrede yapılan kazılarda bazı bulgular var ama bunların çoğu Klasik, Helenistik ve Roma dönemlerine tarihlendiriliyor. Arkaik Döneme tarihlendirilen bulgu yok. En fazla Samsun’da karşılaşıyoruz. Amisos Amazonların kenti ve o da bir Foça ile Milet kolonisi. Burada da işte hemen Atakum yakınlarında Arkaik Döneme, M.Ö. 6. yüzyılın ortalarına tarihlendirilen buluntularla karşılaşılmış. Amasra’daki kazılar henüz çok yeni. Bundan dolayı burada da kentin Milet kökenine ait bulgulara ulaşılabilmiş değil. Giresun’da sadece ada ve kale çevresinde araştırma yapılmış. Adada birtakım bulgular var ama yeterli değil. Ordu’da hiçbir çalışma yok.” diyerek sürdürdü.

ÜZERİNDE MODERN YERLEŞİM BULUNMAYAN TEK GÜNEY KARADENİZ ANTİK KENTİ TİOS
Konuşmasının son bölümünde bir Milet kenti olan Tios’a değinen Yıldırım, “Tios Miletos dönemine tarihlendirilen bir yerleşim yeri. Kentin müthiş bir hinterlandı var. Irmakla 30-40 km içlere kadar uzanıyor ve kentin zenginleşme nedenlerinden birisi de seyrüsefere açık küçük çaplı gemilerle iç bölgelere ticaret yapılabilme imkânı. Buralarda antik çağ rıhtımları var. Günümüzde üzerinde modern yerleşim bulunmayan tek Güney Karadeniz antik kenti Tios. Geri kalanların hepsinde kentler katmanlaşmış ve şehir kültür tabakalarının, medeniyetlerinin altında kalmış. Tios’ta ise 7-8. yüzyıl civarında liman dolarak bataklığa dönüşmüş ve bundan dolayı kent toptan yer değiştirmiş. Orta Çağ’da balıkçı kasabası haline dönüşen Tios’un öbür tarafı ise bataklık ve tarım alanı olmuş. Bir yer hareketinden dolayı limanın çökmesinden dolayı günümüze kadar gelebilmiş. Tios’un müthiş bir limanı var. Roma İmparatoru Hadrian dönemi, hala görürsünüz mendireklerini. Biz burada su altı çalışmaları da yapıyoruz, su altı kazıları da yine araştırmalar 14 civarında bu sene iki tane daha gemi bulduk, bulunan batık gemi sayısı 16 oldu.” diyerek açıklamalarını sürdürdü.
Kentin en önemli yerinin akropolü olduğunu söyleyen Yıldırım, “Yukarı şehirde bir tapınağımız var, hemen tepede Zeus’a adanmış Zeus Syrgastes Tapınağı. Bu tapınağın temel yerlerinde yaptığımız kazılarda ise 7. yüzyılın son çeyreğine, yani Miletosluların geldiği döneme tarihlendirilen Anadolu’nun en eski Dor tapınağını bulduk. Başlıklarını bulduk. O başlıklar taştan, andezit taşından ama sütunları ahşaptan. Erken dönem Yunan mimarisindeki sütunlar ahşabı işaret ediyor. Taşa dönüşürler, 6. yüzyıldan itibaren mimaride onlar taş olarak kurgulanır ama Arkaik’te ve öncesinde bunlar ahşap malzemeler kullanılarak inşa edilirdi. İşte burada yapmış olduğumuz araştırmalarda da bunları bulduk. İlk konut alanlarını bulduk. Miletosluların geldiği yerdeki basit çukurlar kazılmış, bunlardan dört tane konut bulduk. Yuvarlak ve dikdörtgen planlı zemin altına açılmış, üstü sazlıklarla kapatılmış ortada bir direk var. İçlerinde yine Miletoslulara ait kaplarla karşılaştık da bahsetmiş olduğumuz plan tipi böyle ortası kazılır, içerisi kazılmış ortada bir direk sazlarla kapatılır. Çok primitif iptidai yapılar yani 10–9. yüzyılda İyonya’da karşılaştığımız Kalabaktepe’de karşılaştığımız türden yapılar. Miletliler bir anda gelip Karadeniz’de dev kentler, tapınaklar kuramadılar. Çünkü geldikleri yer yabancı diyar. Yani öyle hiçbir şekilde şeyin olmadığı bir diyar gurbeti ta gurbeti ve doğal olarak ilk geldiklerinde böyle sığıntı gibi affedersiniz girmek zorunda kalacaklar. Hayatlarını devam ettirmek için çok büyük saldırı altındalar, anlaşmazlık altında ama 6. yüzyıldan sonra durum değişecek ve görmüş olduğunuz devasa yapılar o tarihten itibaren ortaya çıkmaya başlayacak. Özellikle 5. yüzyıldan itibaren Karadeniz’in genelinde müthiş taş yapılar çıkıyor.” dedi.
TİOS’TA BİRÇOK MEDENİYET İÇ İÇE GEÇMİŞ
Tios’ta Hitit varlığını gösteren bulguların olduğunu da söyleyen Yıldırım, “Frigler, Hititler, Hititler, Frigler, Grekler şeklinde sıralanıyor. İskender dönemine tarihlendirilen sikkelerimiz ve işte buradaki Miletos varlığını da gösteren İyonya kyliksleri (şarap içilen kupa) ve Miletos’un ikinci evresi olarak adlandırılan M.Ö. 7. yüzyılın son çeyreğine tarihlendirilen seramik parçaları, yüzlerce olarak tabir edebileceğimiz şekilde bu evlerin, konutların içlerinden çıktı. Koloni çağını tetikleyen nedenlerden birisi olan maden faaliyetleri kalıntılarının arasında demir ve yine gümüş madenlerine ait bulgular var. Bunun benzerleri Bulgaristan’daki Apollonia’da da karşımıza çıkıyor. Kenti Yunanlar kurdu ama onlar geldiğinde de burada topluluklar vardı. Yunanlarla beraber iç içe yaşadılar, bir şekilde iletişim kurdular. Bunlar Frig kökenli halklar belki Kaukonlardı. Kazılarda Frig seramikleri ve yazıtlar bulduk o tarihten. Frigya’nın eski tanrısı Syrgastes Zeus’la eş değer tutulmuş, halk birbirleriyle ilişkiye girmiş ve Zeus’la yerel Frig tanrısını birleştirip yeni bir inanç, yeni bir kült meydana getirmiş. En önemli şeylerden biri de Tios’taki tapınak. Roma dönemi tapınağının birçok evresi var, bir bölümü Helenistik, bir kısmı Arkaik, yani Koloni Çağı evresi. Tapınağın M.Ö. 7. yüzyılın son çeyreğine, Koloni Çağı’na tarihlendirilen sütun başlıklarını bulduk. Bunların sütunları ahşaptan, sadece başlıklar taştan. Ve yine figürinler (küçük heykel) Koloni Çağı’na tarihlendirilen 7. yüzyıl figürinleri ile Büyük İskender / Helenistik döneme ait figürinler var. Kentin muhteşem bir nekropolü var, Karadeniz’de günümüze kadar gelebilmiş en iyi korunmuş nekropolü burada yer alıyor. Yine burada da yerel kültlerle birlikte Karadeniz’deki en önemli kültlerden birisi olan Mithra kültü de burada yer almış. Tiyatrosu da bütün Karadeniz kıyısının günümüze kadar gelebilmiş tek antik tiyatrosu. Pompeiopolis’te var, Zile’de de var ama onlar içeride. Buradaki kazıların birinci etabı tamamlanmak üzere.” diyerek sözlerini tamamladı.
